Niyə Dekar Başına 85 Kilo? Türkiyənin Fındıq Məhsuldarlığı Problemi

Türkiyə dünya fındıq istehsalının təxminən %70-ni təmin edir. Amma vahid sahədən alınan məhsuldarlıq baxımından vəziyyət heç də parlaq deyil. Səbəblərinə və həll nümunələrinə baxaq.

Rəqəmlər nə deyir?

Şərqi Qara dəniz İxracatçılar Birliyinin açıqlamalarına görə Türkiyə **dekar başına təxminən 85 kiloqram** məhsuldarlıqla dünyada ən az məhsuldar istehsal edən ölkələr arasındadır.

Trabzon üzrə orta göstərici daha da aşağıdır: 50 kiloqram.

Bu rəqəmlər istehsalçı gəlirlərinin niyə kifayət etmədiyini izah edir. Eyni əmək və torpaqla daha az məhsul alınır.

Aşağı məhsuldarlığın səbəbləri

Kənd Təsərrüfatı Nazirliyi və akademik mənbələr eyni siyahını sadalayır:

**Yaşlı bağlar.** Fındığın iqtisadi ömrü 55-60 ildir. Əkindən 25-40 il sonra kollarda məhsuldarlıq azalmağa başlayır. Türkiyədəki bağların xeyli hissəsi bu yaşdan yuxarıdır.

**Sıx əkin.** Kollar arasında məsafənin az olması budaqların bir-birinə kölgə salmasına səbəb olur. Budaqlar şaquli böyüyür, tac zəif inkişaf edir, məhsuldarlıq düşür.

**Budama çatışmazlığı.** Uzun illər budamaya lazımi önəm verilmədi və ya düzgün texnika ilə aparılmadı. İstehsalçılar arasında budama adətən yalnız kök pöhrələrinin təmizlənməsi kimi qəbul edildi.

**Tozlandırıcı çatışmazlığı.** Fındıq çarpaz tozlanmaya ehtiyacı olan bitkidir. Bağda uyğun tozlandırıcı sort yoxdursa, mayalanma faizi azalır.

**Digər amillər.** Torpağın kifayət qədər dərin olmaması (xüsusilə Şərqi Qara dənizdə), maili sahələr, dövrilik (bir il çox, bir il az məhsul), gec yaz şaxtaları və quraqlıq.

Budama niyə bu qədər vacibdir?

Fındıq budaqları nə qədər çox günəş alsa, illik zoğ inkişafı və məhsuldarlıq bir o qədər yaxşı olur.

Nazirlik mənbələrindəki texniki meyarlar aydındır:

Ocaqlar arasındakı məsafə **ən azı 4 metr** olmalıdır. Ocaqdakı budaq sayı **5-6 ədəddən çox** olmamalıdır. Yaşlı budaqların yerinə saxlanılan əvəzedici budaqlar ocağın xarici hissəsində inkişaf edən kök pöhrələrindən seçilməlidir. Budaqlar budama mişarı ilə torpaq səviyyəsindən hamar kəsilməlidir. Bağın içindəki və kənarındakı digər meyvə ağacları çıxarılmalıdır.

Sıx aralıqlarla salınmış və ocaqdakı budaq sayı çox olan bağlardan yüksək məhsuldarlıq və keyfiyyətli məhsul almaq mümkün deyil.

Dörd budama növü

**Forma budaması:** Əkindən sonra ilk 5 il tətbiq olunur, ağacın əsas formasını müəyyən edir.

**Məhsul budaması:** Qurumuş, sınmış, zəif və ocağın içinə doğru böyümüş pöhrələr çıxarılır.

**Cavanlaşdırma budaması:** İqtisadi məhsuldarlıq dövründəki bağlarda kəsiləcək yaşlı budaqların yerini tutacaq əvəzedici budaqlar 5-6 il əvvəldən müəyyən edilir və inkişafına imkan verilir. Məhsulda davamlılığı təmin edir.

**Yeniləmə budaması:** Məhsuldarlığı azalan bitkilər növbə ilə dibdən kəsilir, yeni çıxan bir pöhrə yeniləmə budağı kimi saxlanılır. Bu bitkilərdən 10-15 il məhsul alınır. Dövr belə davam edir və bağda məhsuldarlıq azalmadan yeniləmə aparılır.

Nəticələr konkretdir

İxracatçılar Birliyinin rəsmiləri bildirir: seyrəltmə və budama ilə eyni bağda və eyni ocaqlarda məhsuldarlıq **2 dəfəyədək** artırıla bilir. Yeniləmə işlərinə üstünlük verilərsə, məhsuldarlığı **4-5 dəfə** artırmaq mümkündür.

Konkret nümunə: Trabzonda orta göstərici 50 kiloqram olduğu halda, dəyişiklik aparılmış 20 dönümlük bir bağda hər dekardan **200 kiloqram** məhsul alınıb.

Kompost tədqiqatı

Fındıq qabığı və budama tullantılarından alınan kompostun müxtəlif dozalarda tətbiq edildiyi bir tədqiqatda ən yüksək məhsuldarlıq **3,68 kg/ocaq** ilə 1,0 ton/dekar kompost tətbiqində əldə olundu. Nəzarət qrupunda isə məhsuldarlıq 1,89 kg/ocaqda qaldı.

Yəni məhsul yığımından sonrakı tullantıların kompostlanıb bağa qaytarılması məhsuldarlığı təxminən iki dəfə artıra bilir.

Bəs niyə edilmir?

Budama və yeniləmə qısa müddətdə gəlir itkisi deməkdir. Kəsilən budaq həmin il məhsul vermir. Kiçik istehsalçı üçün bu risk böyükdür.

Bundan əlavə, dəstək sisteminin quruluşu müzakirə mövzusudur. Sektor nümayəndələri dekara görə verilən birbaşa gəlir dəstəyi əvəzinə **istehsala və məhsuldarlığa yönəlmiş** dəstək modelini müdafiə edir.

Bir xəbərdarlıq

İxracatçılar Birliyinin qiymətləndirməsində bildirilir ki, məhsuldarlıq artırılmasa, Türkiyənin dünya fındıq istehsalındakı payı 10 il ərzində azala bilər. Gürcüstanda və Azərbaycanda plantasiyalar genişlənir.

Keyfiyyət üstünlüyü daimi zəmanət deyil; məhsuldarlıq olmadan bu üstünlük iqtisadi dəyərə çevrilmir.

İstehlakçı bunun harasındadır?

Sizin birbaşa təsiriniz yoxdur, amma dolayı təsiriniz var: brendli, emal olunmuş yerli məhsula tələbat istehsalçının bağa sərmayə qoymasını iqtisadi baxımdan mənalı edir.

Fındığın layiq olduğu dəyəri tapması həm sahədəki məhsuldarlıqla, həm də rəfdəki əlavə dəyərlə bağlıdır.

Mənbələr

T.C. Kənd Təsərrüfatı və Meşə Nazirliyi, Fındıq Tədqiqat İnstitutu, "Fındıkta Budama" nəşri.

Şərqi Qaradəniz İxracatçılar Birliyi (DKİB), "Fındığın Kaderini Değiştirebiliriz" press-relizi.

Karadeniz T., Bostan S.Z., Tuncer C., Tarakçıoğlu C., "Fındık Yetiştiriciliği".

"Fındık atık kompostunun fındıkta verim ve yaprak makro besin elementi içeriklerine etkisi", Ondokuz Mayıs Universiteti, DergiPark.

Ankara Universiteti Açıq Dərs, "Fındık Yetiştiriciliği" mühazirə qeydləri.