"Qlütensiz" Yazılan Hər Məhsul Sağlamdırmı? Araşdırmalar Əksini Deyir

Marketdə "qlütensiz" rəfinə yönələn insanların çoxu eyni şeyi düşünür: bu məhsullar daha sağlamdır. Araşdırmalar bu fərziyyəni təsdiqləmir, hətta çox vaxt əksini göstərir.

Təəccüblü nəticə: Pediatrics jurnalındakı araşdırma

Kalqari Universitetindən Dr. Charlene Elliott iki böyük market şəbəkəsindən uşaqlar üçün nəzərdə tutulmuş 374 məhsul aldı və qlütensiz etiketli olanları adi analoqları ilə müqayisə etdi.

Nəticə: uşaqlar üçün qlütensiz məhsulların təxminən **%80-i yüksək şəkər** ehtiva edirdi. Qablaşdırılmış qlütensiz məhsulların **%88-i** şəkər, natrium və/və ya yağ səviyyəsinə görə "aşağı qida keyfiyyəti" sinfinə düşürdü.

Elliott belə yekunlaşdırdı: "Bir çox istehlakçı üçün qlütensiz yeni 'daha yaxşı' oldu. Lakin qablaşdırılmış qlütensiz qidaların qida profilinə baxdıqda vəziyyət belə deyil."

İngiltərədə 1.700 məhsulluq araşdırma

Hertfordşir Universitetinin beş market şəbəkəsindən 1.700-dən çox məhsulu araşdırdığı tədqiqatda mənzərə oxşar idi.

Krakerlərdən başqa araşdırılan hər qlütensiz məhsulda analoqlarına nisbətən daha çox doymuş yağ, şəkər və duz aşkarlandı. Qlütensiz ağ və kəpəkli çörəklərdə yağ miqdarı adi çörəklərdən **iki dəfədən çox** idi.

Qlütensiz məhsullar həmçinin nəzərəçarpacaq dərəcədə az zülal ehtiva edirdi və daha baha idi.

Niyə belə olur?

Səbəb texnikidir. Qlüten xəmirə elastiklik və çeynənmə qabiliyyəti verən zülal qrupudur. Çıxarıldıqda məhsul ovulur, quruyur və ya saqqızvari olur.

Bu problemi həll etmək üçün istehsalçılar düyü unu, tapioka nişastası və kartof nişastası kimi təmizlənmiş nişastalara müraciət edir. Bu tərkib hissələri kalorili, lakin qida baxımından tam buğda ununa nisbətən boşdur. İtən dadı və ağız hissini əvəz etmək üçün əlavə şəkər və yağ da əlavə olunur.

Yəni məhsulu "qlütensiz" etmək çox vaxt onu daha çox emal olunmuş hala gətirir.

Etiket nə deyir, nə demir

"Qlütensiz" ifadəsi yalnız bir şeyi bildirir: məhsulda buğda, arpa və ya çovdar zülalı yoxdur. Bu, **allergen məlumatıdır**, sağlamlıq bəyanı deyil.

Bir araşdırmada eyni qida dəyərlərinə malik iki məhsula yalnız "qlütensiz" ifadəsi əlavə edildikdə istehlakçılar məhsulu daha sağlam və daha az kalorili hesab etdi. Buna "sağlamlıq halosu" deyilir.

Bu qavrayış boşluğunun bir nəticəsi var: qlütensiz peçenyeni yüngül sanan adam bir yerinə iki dənə yeyə bilir.

Kimə lazımdır, kimə yox?

Seliakiya xəstəliyi və qlütenə həssaslığı olanlar üçün qlütensiz qidalanma tibbi zərurətdir; bu, müzakirə mövzusu deyil.

Lakin ABŞ-da aparılan bir istehlakçı araşdırmasına görə qlütensiz məhsul alanların yalnız **%6-sı** bunu qlüten dözümsüzlüyü və ya həssaslığı səbəbindən edir. Qalan çoxluq isə bunu sağlam hesab etdiyi üçün seçir.

Tibbi ehtiyacı olmayan biri üçün qlütensiz qidalanmanın çəki nəzarəti və ya ümumi sağlamlıq baxımından üstünlüyü elmi araşdırmalarla təsdiqlənmir.

Bəs düzgün yanaşma hansıdır?

Əsas fərq budur: **təbii olaraq qlütensiz qidalar** ilə **qlütensiz hala gətirilmiş emal olunmuş məhsullar** eyni şey deyil.

Fındıq, qoz, badam, yumurta, tərəvəz, meyvə, paxlalılar və ətin heç birində qlüten yoxdur və onları qlütensiz etmək üçün heç bir emal lazım deyil. Nişasta əlavə etmək, şəkəri artırmaq və ya yağ əlavə etmək söhbəti yoxdur.

Bunun əksinə, qlütensiz biskvit, qlütensiz keks və qlütensiz qəlyanaltılar qlüteni çıxarmaq üçün yenidən formullaşdırılmış məhsullardır. Problem də elə burada başlayır.

Karadeniz Fırtınası bu müzakirənin harasındadır?

Un istifadə edilmədən, yalnız fındıqdan hazırlanan peçenye qlüteni "çıxarılmış" məhsul deyil; ona qlüten heç daxil olmayıb. Nişasta ilə əvəzlənməli olan tekstura itkisi yoxdur, çünki teksturanı fındığın özü verir.

Bu, məhsulu avtomatik olaraq "sağlam" etmir, hər qidada olduğu kimi porsiya önəmlidir. Lakin yuxarıdakı araşdırmalarda təsvir olunan tələyə, yəni qlüteni çıxarmaq üçün şəkər və yağ əlavə etmək tələsinə düşmür.

Etiketdə nəyə baxmalı?

Tərkib siyahısının uzunluğu yaxşı göstəricidir. Qısa siyahı əvəzedici əlavələrin az olduğunu göstərir.

Nişasta növlərini (qarğıdalı nişastası, tapioka, kartof nişastası), şəkər törəmələrini (qlükoza şərbəti, invert şəkər) və bitki yağlarını axtarın. Onların çoxluğu məhsulun qlüteni çıxarmaq üçün yenidən qurulduğuna işarədir.

Bir də üzərində "qlütensiz" yazılan, amma onsuz da heç qlüten olmamalı olan məhsullara diqqət edin, bu adətən marketinq məqsədi daşıyır.

Mənbələr

Elliott C., "Nutritional Quality of Gluten-Free Products Marketed to Children", Pediatrics, 2018 (Kalqari Universitetinin açıqlaması).

Hertfordşir Universiteti, beş market şəbəkəsində 1.700+ qlütensiz məhsulun müqayisəsi.

Fry L. və həmm., qlütensiz məhsulların qida tərkibinin müqayisəsi, Böyük Britaniya bazarı, 2018.

Klemson Universiteti, "Many gluten-free foods are high in calories and sugar", Plant Foods for Human Nutrition, 2025.