Kültəpədə Tapılan 4 Min İllik Fındıq Qabıqları və DNT Sürprizi

Fındığın vətəninin Qaradəniz olduğu geniş qəbul olunur. Bəs bunun arxeoloji sübutu varmı? Kayseridəki bir qazıntı gözlənilməz yerdən cavab verdi.

Kültepe: Anadolunun ilk yazılı sənədləri

Kayseridəki Kültepe-Kaniş Karum 6.000 il əvvələ uzanan və Anadolunun ən qədim yazılı lövhələrinə ev sahibliyi edən yaşayış məskənidir. Assuriyalı tacirlərin e.ə. 1950-ci il ətrafında qurduğu ticarət şəbəkəsinin mərkəzi idi.

Bu qazıntılarda arxeobotanik nümunələr arasında **yanmış fındıq qabıqları** tapıldı.

Bu tapıntı niyə vacibdir?

Əsas məqam budur: **fındıq Kayseri bölgəsində təbii olaraq bitmir.** Fındıq Türkiyənin Qaradəniz bölgəsindəki enliyarpaqlı meşələrin təbii elementidir.

Yəni Kültepedə tapılan qabıqlar ora öz-özünə gəlməyib. Gətirilmiş olmalıdır.

Qabıqlar həm yuxarı, həm aşağı şəhərdə, yalnız Orta Tunc dövrünün Karum II təbəqəsində tapıldı. Bu təbəqə Kanişin idarəetmə mərkəzi olduğu Assur ticarət şəbəkəsinin ən inkişaf etmiş dövrüdür.

Tədqiqatçıların şərhi: fındıq böyük ehtimalla **lüks məhsul** kimi Assur ticarət şəbəkəsi vasitəsilə kiçik miqyasda idxal edilib.

Mixi yazılı lövhələrlə uyğunluq

Tapıntının dəyərini artıran bir detal var: Kanişdə fındıq ticarəti aparıldığına dair iddialar əvvəllər **mixi yazılı lövhələrin təhlilinə** əsaslanırdı.

Arxeobotanik kəşf bu tarixi iddiaya müstəqil dəstək verdi. Yəni həm yazılı qeyd, həm fiziki qalıq eyni şeyi deyir.

Məqalə müəllifləri bir məqama da diqqət çəkir: Türkiyə dünya fındıq bazarında aparıcı oyunçu olsa da, Anadoluda fındığın istifadəsinə dair arxeoloji sübutların bu qədər az olması təəccüblüdür.

DNT sürprizi

Hekayənin ikinci hissəsi daha yenidir. Erciyes Universitetindən dosent Dr. Kahraman Gürcan Kültepedə tapılan 4 min illik fındıq qabıqları üzərində **on il davam edən DNT tədqiqatı** apardı.

Bu tədqiqatdan əvvəl həmin fındığın **Avropa mənşəli** olduğu düşünülürdü.

Gürcan Kayseridəki fındıq ağaclarını da araşdırdı və on illik tədqiqat nəticəsində fərqli bir mənşə mənzərəsi ortaya qoydu.

Bu, arxeobotanika və genetik üsulların birgə istifadəsinin köklü fərziyyələri necə dəyişə biləcəyinə yaxşı nümunədir.

Adın mənşəyi: Pontus

Fındığın adı birbaşa Qara dənizlə bağlıdır. "Pontik" sözü Qara dənizin qədim adı olan **"Pontus Euxinus"** sözündən yaranıb.

Romalı təbiətşünas **Plinius** (e.ə. deyil, eramızın 23-79-cu illəri) *Təbii Tarix* əsərində fındığı Pontos sahillərindən gətirildiyi üçün "Pontos qozu" və "Avellinea" adlandırıb.

Bugünkü latın növ adı olan *Corylus avellana* İtaliyanın Avella şəhərindən gəlir; fındıq Şimali Anadoludan əvvəlcə Yunanıstana, oradan da İtaliyaya aparılmış və Avella ətrafında geniş becərilmişdi.

Qədim mənbələrdə fındıq

**Herodot** (e.ə. 490-425) *Tarix* əsərində Qara dənizin şərqində fındıq becərildiyini yazıb. O, həmçinin fındıq yağının necə çıxarıldığını təsvir edib: ləpələr torbaya qoyulub preslənərək.

Bu üsul kənd yerlərində zeytun və fındıqdan yağ almaq üçün bu gün də istifadə olunan texnikaya təəccüblü dərəcədə bənzəyir.

Aristotelin şagirdi **Theophrastos** (e.ə. 372-287) botanika əsərlərində fındıqdan bəhs edib. O, "Pontik fındığın" yabanı halından köçürülərək əhliləşdirilə biləcəyini qeyd edib və iki əsas növü ayırıb: **yumru və uzun-şiş**.

Bu bölgü bu gün də qüvvədədir: Tombul (yumru) və Sivri (şiş) növləri.

Daha qədimlərə

Arxeoloji qazıntılar fındığın **e.ə. təxminən 10.000-ci illərdə Mezolit dövrü qidalanmasının** bir hissəsi olduğunu göstərir. Bu, əkinçilikdən əvvəlki toplayıcılıq dövrüdür.

Çin mənbələrində isə fındığın e.ə. 2838-ci ildə becərildiyi və "tanrının insanlara bəxş etdiyi beş müqəddəs meyvədən biri" sayıldığı qeyd olunur.

Türk dilindəki səyahət

Fındıq mədəniyyətinin türklər arasında yayılması üç dövrdə nəzərdən keçirilir.

**Orta Asiya dövrü:** Fındıq "kosık" və ya "kosuk" adlanırdı.

**Qərbi türklər dövrü:** "Çetlevük" sözü işlədilirdi.

**Anadolu dövrü:** Ərəb dilinin təsiri ilə "bunduk" adı qəbul edildi və zamanla "fındık" formasını aldı.

Fars dilində "fonduk", ərəb dilində "bunduk", yunan dilində "leptokarion", alman dilində "haselnuss", fransız dilində "noisette", ispan dilində "avellana".

Bu tarix niyə önəmlidir?

Coğrafi göstərici qeydiyyatları məhsulun müəyyən bir yerlə bağlılığını qoruyur. Giresun Tombul Fındığının 2001-ci ildə Türkiyədə, 2022-ci ildə Avropa İttifaqında qeydiyyata alınması bu bağın rəsmi təsdiqidir.

Kültepedəki qabıqlar isə eyni bağın 4.000 il əvvəl də mövcud olduğunu göstərir: fındıq Qara dənizdən çıxıb Anadolunun içərilərinə, oradan da dünyaya yayılan bir məhsuldur.

Bu gün əlinizdəki bankanın arxasında təkcə bir məhsul mövsümü deyil, minillik bir ticarət yolu dayanır.

Mənbələr

Fairbairn A., Wright N.J. və həmm., "Archaeobotanical evidence for trade in hazelnut (Corylus sp.) at Middle Bronze Age Kültepe (c. 1950-1830 B.C.), Kayseri Province, Turkey", Vegetation History and Archaeobotany, Springer.

Gürcan K., Erciyes Universiteti, Kültepe fındıq qabıqlarının DNT analizi (on illik tədqiqat), Arkeonews vasitəsilə.

Herodot, *Tarix*; Theophrastos, botanika əsərləri; Plinius, *Təbii Tarix*.

Türkiyə Respublikası Xarici İşlər Nazirliyi, AB İşləri üzrə Başqanlıq, Giresun Tombul Fındığının AB qeydiyyatı, 2022.