Неге декарына небәрі 85 кило? Түркияның фундук өнімділігі мәселесі

Түркия әлемдегі фундук өндірісінің шамамен 70%-ын қамтамасыз етеді. Алайда бірлік аудандағы өнімділік тұрғысынан жағдай мүлде жақсы емес. Себептері мен шешім мысалдарына қарайық.

Сандар не дейді?

Шығыс Қарадеңіз экспорттаушылар одағының мәліметінше, Түркия **декарына шамамен 85 килограмм** өніммен әлемдегі ең тиімсіз өндіруші елдердің қатарында.

Трабзон бойынша орташа көрсеткіш одан да төмен: 50 килограмм.

Бұл сандар өндірушілер табысының неге жеткіліксіз екенін түсіндіреді. Сол еңбек пен жерден азырақ өнім алынады.

Өнімділіктің төмен болу себептері

Ауыл шаруашылығы министрлігі мен ғылыми дереккөздер бірдей тізімді атайды:

**Қартайған бақтар.** Фундуктың экономикалық ғұмыры 55-60 жыл. Отырғызғаннан кейін 25-40 жылдан соң түптердің өнімділігі төмендей бастайды. Түркиядағы бақтардың едәуір бөлігі осы жастан асқан.

**Тығыз отырғызу.** Түптер арасындағы қашықтықтың жеткіліксіздігі бұтақтардың бір-біріне көлеңке түсіруіне әкеледі. Бұтақтар тігінен өседі, тәжі әлсіз дамиды, өнім азаяды.

**Кесудің жеткіліксіздігі.** Көп жылдар бойы бұтақ кесуге тиісті мән берілмеді немесе ол техникаға сай жасалмады. Өндірушілер арасында кесу көбіне тек түптегі өскіндерді тазалау деп түсінілді.

**Тозаңдатқыштың жетіспеуі.** Фундук айқас тозаңдануды қажет ететін өсімдік. Бақта қолайлы тозаңдатқыш түр болмаса, ұрықтану деңгейі төмендейді.

**Басқа факторлар.** Топырақ қабатының жұқалығы (әсіресе Шығыс Қара теңіз өңірінде), еңісті жерлер, кезеңділік (бір жылы көп, бір жылы аз өнім), көктемгі кеш үсіктер және құрғақшылық.

Бұтау неге соншалық маңызды?

Фундук бұтақтары күн сәулесін неғұрлым көп алса, жылдық өскіндердің дамуы мен өнім соғұрлым жақсы болады.

Министрлік дереккөздеріндегі техникалық талаптар нақты:

Түптер арасындағы қашықтық **кемінде 4 метр** болуы керек. Түптегі бұтақ саны **5-6 данадан аспауы** тиіс. Қартайған бұтақтардың орнына қалдырылатын алмастырушы бұтақтар түптің сыртқы жағында өсетін тамыр өскіндерінен таңдалуы керек. Бұтақтар бақ арасымен топырақ деңгейінен тегіс кесілуі тиіс. Бақ ішіндегі және шетіндегі басқа жеміс ағаштары алынып тасталуы керек.

Тығыз отырғызылған және түптегі бұтақ саны көп бақтардан жоғары өнім мен сапалы өнім алу мүмкін емес.

Кесудің төрт түрі

**Пішін беру кесуі:** Отырғызғаннан бастап алғашқы 5 жыл жүргізіледі, ағаштың негізгі пішінін анықтайды.

**Өнім кесуі:** Кепкен, сынған, әлсіз және түп ішіне қарай өскен өскіндер алынады.

**Жасарту кесуі:** Экономикалық өнім беру кезеңіндегі бақтарда кесілетін қартайған бұтақтардың орнын басатын алмастырушы бұтақтар 5-6 жыл бұрын белгіленіп, өсуіне мүмкіндік беріледі. Өнімнің үздіксіздігін қамтамасыз етеді.

**Жаңарту кесуі:** Өнімі азайған өсімдіктер кезекпен түбінен кесіледі, жаңа шыққан бір өскін жаңарту бұтағы ретінде қалдырылады. Бұл өсімдіктерден 10-15 жыл өнім алынады. Цикл осылай жалғасып, бақ өнімділігі төмендемей жаңарады.

Нәтижелер нақты

Экспорттаушылар одағының өкілдері былай дейді: сирету және кесу арқылы сол бақта, сол түптерде өнімді **2 есеге дейін** арттыруға болады. Жаңарту жұмыстарына басымдық берілсе, өнімді **4-5 есеге** жеткізуге болады.

Нақты мысал: Трабзон бойынша орташа көрсеткіш 50 килограмм болғанда, өзгеріс жасалған 20 дөнүмдік бақта әр декардан **200 килограмм** өнім алынған.

Компост зерттеуі

Фундук қабығы мен кесу қалдықтарынан алынған компост әртүрлі мөлшерде қолданылған зерттеуде ең жоғары өнім **3,68 кг/түп** болып, 1,0 тонна/декар компост қолданғанда алынды. Бақылау тобында өнім 1,89 кг/түп деңгейінде қалды.

Яғни жиналғаннан кейінгі қалдықтарды компостқа айналдырып, бақшаға қайтару өнімді екі есеге жуық арттыра алады.

Неге жасалмайды?

Кесу мен жаңарту қысқа мерзімде табыс жоғалтуды білдіреді. Кесілген бұтақ сол жылы өнім бермейді. Шағын өндіруші үшін бұл үлкен тәуекел.

Сонымен қатар қолдау жүйесінің құрылымы талқылау тақырыбы. Сала өкілдері декарға берілетін тікелей табыс қолдауының орнына **өндіріс пен өнімділікке бағытталған** қолдау үлгісін жақтайды.

Бір ескерту

Экспорттаушылар одағының бағалауында өнімділік артпаса, Түркияның әлемдік фундук өндірісіндегі үлесі 10 жыл ішінде төмендеуі мүмкін екені айтылады. Грузия мен Әзербайжанда плантациялар кеңеюде.

Сапа артықшылығы тұрақты кепілдік емес; өнімділіксіз бұл артықшылық экономикалық құндылыққа айналмайды.

Тұтынушы бұл тізбектің қай жерінде?

Тікелей әсеріңіз жоқ, бірақ жанама әсеріңіз бар: брендтелген, өңделген отандық өнімге сұраныс өндірушінің баққа инвестиция салуын экономикалық тұрғыдан мағыналы етеді.

Фундуктың лайықты бағасын табуы алқаптағы өнімділікке де, сөредегі қосылған құнға да байланысты.

Дереккөздер

ТР Ауыл шаруашылығы және орман министрлігі, Фундук зерттеу институты, «Фундукты кесу» басылымы.

Шығыс Қара теңіз экспорттаушылар одағы (DKİB), «Фундуктың тағдырын өзгерте аламыз» баспасөз хабарламасы.

Karadeniz T., Bostan S.Z., Tuncer C., Tarakçıoğlu C., «Фундук өсіру».

«Фундук қалдықтарынан алынған компосттың фундук өнімі мен жапырақтағы макроқоректік элементтер құрамына әсері», Ондокуз Майыс университеті, DergiPark.

Анкара университеті ашық курсы, «Фундук өсіру» дәріс жазбалары.