Giresun Tombul Fındığı: Menşe Adı Neden Önemli?

Fındık borsalarında "Giresun kalitesi" ayrı bir sınıf olarak işlem görür. Bu ayrımın arkasında hem coğrafya hem de resmî bir tescil vardır.

İki aşamalı tescil

Tombul fındık çeşidine, yetiştiği ekolojide gösterdiği kalite nedeniyle Türk Patent ve Marka Kurumu tarafından 2001 yılında "Giresun Tombul Fındığı" adıyla coğrafi işaret belgesi verildi.

İkinci ve daha kritik adım 2022'de atıldı. FİSKOBİRLİK'in başvurusu sonucunda ürün, 20 Haziran 2022 tarihli AB Resmî Gazetesi'nde yayımlanan kararla Avrupa Birliği nezdinde menşe adı olarak tescillendi. Böylece Giresun Tombul Fındığı, AB'de tescillenen sekizinci Türk ürünü oldu.

Bu tescil, ürünü AB sınırları içinde taklit ve çağrıştırmaya karşı koruma altına alır.

Menşe adı ile mahreç işareti farkı

Coğrafi işaretlerde iki ayrı kategori vardır ve aradaki fark önemlidir.

Mahreç işaretinde ürünün üretim aşamalarından en az biri belirtilen bölgede gerçekleşir; diğer aşamalar başka yerde yapılabilir. Menşe adında ise ürünün tüm özellikleri belirli bir coğrafyaya bağlıdır ve üretimin tamamı o sınırlar içinde yapılmalıdır.

Giresun Tombul Fındığı menşe adıyla korunmaktadır. Yani "Giresun Tombul" adını kullanabilmek için fındığın Giresun il sınırları içinde veya Trabzon'un Beşikdüzü ve Vakfıkebir ilçelerinde yetiştirilmesi zorunludur.

Peki neden sadece bu bölge?

Tombul fidanı başka yerlere de dikilebilir. Ancak coğrafi işaretin mantığı tam da buradadır: ürünü belirleyen yalnızca çeşit değil, yetiştiği ekolojidir.

Karadeniz kıyı şeridinin eğimli arazisi, 200-750 metre arasındaki rakım kuşağı, nem oranı ve toprak yapısı taşınamaz. Aynı fidan başka bir iklimde farklı yağ oranı, farklı aroma ve farklı iç oranı verir.

Bu iddianın en somut örneği sektörden geldi: bir uluslararası çikolata üreticisinin Avustralya'daki alternatif üretim yatırımı, aranan kaliteyi yakalayamayınca tedarik rotası yeniden Türkiye'ye çevrildi.

Denetim verileri ne gösteriyor?

Tescilli ürünler düzenli olarak denetlenir. 2017 ve 2018 yıllarında üretici bahçelerinden alınan numuneler üzerinde yapılan bir çalışmada şu değerler ölçülmüştür:

Meyve büyüklüğü ortalama 17,12 mm, iç büyüklüğü 13,32 mm, meyve ağırlığı 1,66 gram, iç ağırlığı 0,87 gram, zuruf uzunluğu 42,5 mm ve çotanaktaki meyve sayısı ortalama 3,43 adet.

Biyokimyasal analizlerde linoleik asit %9,45, palmitik asit %4,86, stearik asit %2,55, palmitoleik asit %0,20 ve linolenik asit %0,08 olarak belirlenmiştir. Oleik asit oranı bu profilin baskın bileşenidir.

Bu rakamlar tüketici için ne anlama geliyor?

Meyve ağırlığı ve iç oranı, satın aldığınız kilogramda ne kadar yenilebilir ürün olduğunu belirler. İnce kabuk ve yüksek iç oranı, aynı kiloda daha fazla fındık demektir.

Yağ asidi kompozisyonu ise doğrudan tada ve dayanıklılığa etki eder. Oleik asit oranının yüksek olması, kavurma sırasında aromanın korunmasını ve yağın daha geç bozulmasını sağlar. Fındık ezmesinin kıvamı ve raf ömrü de bu kompozisyonla ilişkilidir.

Tescilin denetim boyutu

Coğrafi işaret bir pazarlama etiketi değil, denetlenen bir standarttır. Tescil belgesinde ve ürün şartnamesinde yer alan yöresel üretim tekniklerine uyulması zorunludur. Yukarıdaki ölçümler de bu denetim faaliyetleri kapsamında yapılmıştır.

Tüketici açısından anlamı şudur: etikette gördüğünüz coğrafi işaret, bir üreticinin kendi beyanı değil, tanımlı fiziksel ve kimyasal özelliklere göre düzenli olarak kontrol edilen bir standarttır.

Kaynaklar

T.C. Dışişleri Bakanlığı AB Başkanlığı, "Giresun Tombul Fındığı Avrupa Birliği'nde Coğrafi İşaret Olarak Tescil Edildi", 2022.

FİSKOBİRLİK resmî duyurusu, Haziran 2022.

Bahçe Dergisi, "Coğrafi İşaret Tescilli Giresun Tombul Fındığının Bazı Özellikleri", DergiPark, 2024.

Avrupa Birliği Resmî Gazetesi, L 164, 20 Haziran 2022.