Күлтепеден табылған 4 мың жылдық фундук қабықтары және ДНҚ тосынсыйы

Фундуктың отаны Қара теңіз өңірі екені кеңінен мойындалған. Бірақ оның археологиялық дәлелі бар ма? Кайсеридегі бір қазба күтпеген жерден жауап берді.

Күлтепе: Анадолының алғашқы жазба құжаттары

Кайсеридегі Күлтепе-Каниш Карум 6.000 жыл бұрынғы кезеңге дейін созылатын және Анадолының ең көне жазба тақталары табылған қоныс. Ол ассириялық саудагерлер б.з.д. 1950 жылдар шамасында құрған сауда желісінің орталығы болған.

Бұл қазбаларда археоботаникалық үлгілер арасынан **күйген фундук қабықтары** табылды.

Бұл олжа неліктен маңызды?

Негізгі мәселе мынада: **фундук Кайсери өңірінде табиғи түрде өспейді.** Фундук Түркияның Қара теңіз өңіріндегі жалпақ жапырақты ормандардың табиғи бөлігі.

Демек, Күлтепеден табылған қабықтар ол жерге өздігінен келмеген. Оларды әкелген болуы керек.

Қабықтар жоғарғы қалада да, төменгі қалада да тек Орта қола дәуірінің Карум II қабатынан табылды. Бұл қабат Каниш басқару орталығы болған Ассирия сауда желісінің ең гүлденген кезеңіне жатады.

Зерттеушілердің пікірінше, фундук үлкен ықтималдықпен **сәнді өнім** ретінде Ассирия сауда желісі арқылы шағын көлемде әкелінген.

Сына жазулы тақтайшалармен үйлесім

Олжаның құндылығын арттыратын бір жайт бар: Каништа фундук саудасы болғаны туралы пікірлер бұған дейін **сына жазулы тақтайшаларды талдауға** негізделген еді.

Археоботаникалық жаңалық бұл тарихи пікірге тәуелсіз дәлел берді. Яғни жазба дерек те, нақты қалдық та бір нәрсені айтады.

Мақала авторлары тағы бір жайтқа назар аударады: Түркия әлемдік фундук нарығында жетекші болғанымен, Анадолыда фундук қолданылғаны туралы археологиялық дәлелдің соншалықты аз болуы таңқаларлық.

ДНҚ тосынсыйы

Оқиғаның екінші бөлімі жаңарақ. Эрджиес университетінің доценті Кахраман Гюрджан Күлтепеден табылған 4 мың жылдық фундук қабықтарына **он жылға созылған ДНҚ зерттеуін** жүргізді.

Бұл зерттеуге дейін аталған фундук **еуропалық текті** деп саналған.

Гюрджан Кайсеридегі фундук ағаштарын да зерттеп, он жылдық жұмыс нәтижесінде шығу тегі туралы басқаша көрініс ұсынды.

Бұл археоботаника мен генетика әдістерін бірге қолдану қалыптасқан болжамдарды қалай өзгерте алатынының жақсы мысалы.

Атаудың шығу тегі: Понт

Фундуктың атауы тікелей Қара теңізбен байланысты. "Понттық" сөзі Қара теңіздің ежелгі атауы **"Pontus Euxinus"** сөзінен шыққан.

Рим табиғаттанушысы **Плиний** (б.з. 23-79) *Табиғат тарихы* еңбегінде фундукты Понт жағалауынан әкелінгендіктен "Понт жаңғағы" және "Avellinea" деп атаған.

Бүгінгі латынша түр атауы *Corylus avellana* Италиядағы Авелла қаласынан шыққан; фундук Солтүстік Анадолыдан алдымен Грекияға, одан Италияға жеткізіліп, Авелла маңында кеңінен өсірілген.

Ежелгі деректердегі фундук

**Геродот** (б.з.б. 490-425) *Тарих* еңбегінде Қара теңіздің шығысында фундук өсірілгенін жазған. Сондай-ақ фундук майын қалай алатынын сипаттаған: дәндерді қапқа салып, сығымдау арқылы.

Бұл әдіс ауылдық жерлерде зәйтүн мен фундуктан май алу үшін әлі күнге қолданылатын тәсілге таңғаларлықтай ұқсас.

Аристотельдің шәкірті **Теофраст** (б.з.б. 372-287) ботаника еңбектерінде фундук туралы жазған. Ол "понттық фундукты" жабайы түрінен көшіріп өсіру арқылы мәдениеттендіруге болатынын айтып, екі негізгі түрін ажыратқан: **домалақ және ұзын-үшкір**.

Бұл бөлініс бүгін де маңызды: Томбул (домалақ) және Сиври түрлері.

Одан да әріде

Археологиялық қазбалар фундуктың **б.з.б. 10 000 жылдар шамасында мезолит дәуірі тағамының** бөлігі болғанын көрсетеді. Бұл егіншілікке дейінгі терімшілік кезеңі.

Қытай деректерінде фундук б.з.б. 2838 жылы өсірілгені және "құдайдың адамдарға сыйлаған бес қасиетті жемісінің бірі" саналғаны айтылады.

Түрік тіліндегі сапары

Фундук мәдениетінің түркілер арасында таралуы үш кезеңге бөлінеді.

**Орталық Азия кезеңі:** Фундук "kosık" немесе "kosuk" деп аталған.

**Батыс түркілер кезеңі:** "Çetlevük" сөзі қолданылған.

**Анадолы кезеңі:** Араб тілінің әсерімен "bunduk" атауы қабылданып, уақыт өте "fındık" болып өзгерген.

Парсы тілінде "fonduk", араб тілінде "bunduk", грек тілінде "leptokarion", неміс тілінде "haselnuss", француз тілінде "noisette", испан тілінде "avellana".

Бұл тарих неліктен маңызды?

Географиялық көрсеткіш тіркеуі өнімнің белгілі бір жермен байланысын қорғайды. Giresun Томбул фундугының 2001 жылы Түркияда, 2022 жылы Еуропалық Одақта тіркелуі осы байланыстың ресми куәлігі.

Ал Күлтепедегі қабықтар бұл байланыстың 4 000 жыл бұрын да болғанын көрсетеді: фундук Қара теңізден шығып, Анадолының ішкі өңірлеріне, одан бүкіл әлемге тараған өнім.

Бүгін қолыңыздағы құтының артында тек бір жиын маусымы емес, мыңдаған жылдық сауда жолы тұр.

Дереккөздер

Fairbairn A., Wright N.J. және т.б., "Archaeobotanical evidence for trade in hazelnut (Corylus sp.) at Middle Bronze Age Kültepe (c. 1950-1830 B.C.), Kayseri Province, Turkey", Vegetation History and Archaeobotany, Springer.

Gürcan K., Эрджиес университеті, Күлтепе фундук қабықтарының ДНҚ талдауы (он жылдық зерттеу), Arkeonews жариялымы.

Геродот, *Тарих*; Теофраст, ботаника еңбектері; Плиний, *Табиғат тарихы*.

Түркия Республикасы Сыртқы істер министрлігінің ЕО істері жөніндегі басқармасы, Giresun Томбул фундугының ЕО тіркеуі, 2022.